Οι Tiger Lillies συναντούν τις Βάκχες του Ευριπίδη

Πήγα στην παράσταση των Βακχών του Γιάβορ Γκάρντεφ (Javor Gardev) με τους The Tiger Lillies, περιμένοντας να δω μια διασκευή του έργου που έμοιαζε περισσότερο με συναυλία παρά με ανέβασμα της τραγωδίας του Ευριπίδη. Διαψεύστηκα ευχάριστα, καθώς ο Γκάρντεφ μας παρουσίασε ολόκληρο το έργο με ελάχιστες περικοπές, ενώ οι «Ραψωδοί» Tiger Lillies είχαν τον ρόλο του σχολιαστή των τεκταινόμενων στη σκηνή. Το αποτέλεσμα ήταν μια παράσταση που ισορρόπησε ανάμεσα στο θέατρο και τη συναυλία, χωρίς να θυσιάσει την ουσία κανενός από τα δύο.

Ο ρυθμός, η σκηνογραφία και η συνολική αισθητική προσαρμόστηκαν αναμενόμενα στο ιδιαίτερο ύφος των Tiger Lillies, δημιουργώντας μια ξεχωριστή, σπάνια παράσταση. Οδήγησε όμως και σε ορισμένες αδυναμίες, που δεν ωφέλησαν το τελικό αποτέλεσμα.

Ο Λεονίντ Γιόβτσεφ (Leonid Yovchev) ήταν υπέροχος ως Διόνυσος. Κέρδισε το κοινό πριν καν μιλήσει, με το στήσιμο του τριπόδου του θύρσου (τελετουργικού ραβδιού) του. Η άνεση με την οποία κινούνταν και έπαιζε σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του θεάτρου της Επιδαύρου έδινε την αίσθηση ότι είναι στο σπίτι του, στον ναό του. Η απλότητα με την οποία «ελευθερώθηκε» από τα δεσμά, προκάλεσε αυθόρμητο γέλιο. Δεν πτοήθηκε ούτε με την (στα όρια της αγένειας) αποχώρηση των θεατών ενώ αυτός έπαιζε δίπλα τους. Αντιθέτως, στο τέλος άρπαξε και μια θεάτρια που αποχωρούσε και χόρεψε μαζί της, μεταμορφώνοντάς την προσωρινά σε Βάκχη.

Κορυφαία σκηνή του έργου, και η μόνη φορά που την έχω βιώσει με τόση ένταση σε παράσταση των Βακχών, ήταν η συνάντηση Κάδμου - Αγαύης. Ο Αλέξανδρος Μυλωνάς ως Κάδμος απέδωσε δεξιοτεχνικά τον εσωτερικό θρήνο του ηλικιωμένου βασιλιά που έχει χάσει τα πάντα, ενώ καθοδήγησε με μαεστρία την ανατριχιαστική Αγαύη της Λουκίας Μιχαλοπούλου στη σταδιακή αναγνώριση της αποτρόπαιας πράξης της. Η παρατεταμένη σιωπή της Αγαύης πριν την συνειδητοποίηση, ήταν μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές που έχω ζήσει στην Επίδαυρο.

Πολύ ωραία πινελιά ήταν και η πρώτη εμφάνιση του Τειρεσία (Samuel Finzi), ο οποίος εισέρχεται στη σκηνή αναζητώντας τον δρόμο του με το μπαστούνι του, κάνοντας αμέσως σαφές ότι πρόκειται για έναν τυφλό άνθρωπο. Η πρώτη του φράση, «Σε βλέπω», λειτουργεί ταυτόχρονα ως υπενθύμιση των μαντικών του ικανοτήτων. Πιστεύω ότι αυτή η μικρή σκηνοθετική παρέμβαση βοήθησε στην κατανόηση του ρόλου στη συνέχεια, αφού στο έργο θεωρείται δεδομένο ότι το κοινό γνωρίζει ποιος είναι ο Τειρεσίας.

Ο Χορός των Βακχών ήταν ίσως το πιο αδύναμο μέρος της παράστασης, παρότι διέθετε όλες τις προϋποθέσεις για να εξελιχθεί σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της. Το πρώτο που μου έλειψε από τον Χορό ήταν το χρώμα, καθώς όλες οι Βάκχες ήταν ντυμένες στα μαύρα με κέρατα, σαν γκοθ σάτυροι. Πρόκειται πιθανότατα για μια αναγκαία επιλογή, ώστε να εναρμονίζονται αισθητικά με τους Tiger Lillies.

Στην αρχή του έργου οι Βάκχες παρέμεναν υπερβολικά στατικές και παραταγμένες. Συμπεριφέρονταν σαν να τις έχει ήδη "μαντρώσει" ο Πενθέας, πολύ πριν αυτό συμβεί. Θα μπορούσαν να έχουν εκμεταλλευτεί πολύ περισσότερο τον σκηνικό χώρο. Η σκηνοθετική επιλογή του να μιλούν ταυτόχρονα τις περιόρισε ακόμα περισσότερο. Όσο προχωρούσε η παράσταση γινόταν όλο και πιο εμφανές ότι η ταυτόχρονη ομιλία τις περιόριζε υπερβολικά. Ειδικά στο τελευταίο μέρος του έργου, όπου επιτέλους οι Βάκχες άρχισαν να κινούνται πιο ελεύθερα και να αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητές τους, η συνεχής ομοφωνία έμοιαζε να συγκρούεται με την ίδια τη σκηνική δράση.

Το σκηνικό του Nikola Toromanov, αποτελούμενο από μεταλλικά κιγκλιδώματα όμοια με εκείνα που χρησιμοποιούνται στις συναυλίες για να καθοδηγούν και να περιορίζουν το κοινό, ήταν εξαιρετικό ως σύλληψη. Συνέδεε το έργο με τους Tiger Lillies, ενώ συμβολίζει τον τρόπο που ασκεί εξουσία ο Πενθέας του εξαιρετικού Μιχαήλ Ταμπακάκη, τοποθετώντας τα πάντα σε πολύ συγκεκριμένα πλαίσια.

Ωστόσο, ούτε αυτή η ιδέα αξιοποιήθηκε όσο θα μπορούσε. Οι Βάκχες γκρεμίζουν τα κιγκλιδώματα μόνο όταν ο Διόνυσος οδηγήσει τον Πενθέα στον Κιθαιρώνα. Θα είχε μεγαλύτερη δραματουργική δύναμη αν τα κιγκλιδώματα είχαν γκρεμιστεί νωρίτερα, την ώρα του σεισμού που προκαλεί ο Διόνυσος, κλονίζοντας την εξουσία και τη δύναμη του Πενθέα. Έτσι, η τελική μεταστροφή του προς τον Διόνυσο θα έμοιαζε οργανική συνέπεια της σταδιακής αποδόμησής του και όχι μια σχετικά απότομη αλλαγή στάσης λίγο πριν από τη μεταμφίεσή του.

Η ένταση των μικροφώνων ήταν επίσης υπερβολικά δυνατή για το θέατρο της Επιδαύρου. Ίσως να ήταν αναγκαίο για να υπάρχει ηχητική συνέχεια ανάμεσα στα τραγούδια των Tiger Lillies και στις υπόλοιπες σκηνές, ωστόσο θα άξιζε να εξεταστεί ένας διαφορετικός ηχητικός σχεδιασμός. Επιπλέον, η συνεχής ενίσχυση όλων των φωνών από το ίδιο ηχητικό σημείο ακύρωνε σε μεγάλο βαθμό την πολύ ενδιαφέρουσα σκηνοθετική επιλογή οι ηθοποιοί να κινούνται ανάμεσα στους θεατές. Το βλέμμα ακολουθούσε το σώμα, αλλά το αφτί παρέμενε καρφωμένο στα ηχεία.

Η ομορφότερη στιγμή της παράστασης, που δίνει και το στίγμα της, ήρθε λίγο πριν το τέλος. Ο Διόνυσος, αφού έχει αναγγείλει την τιμωρία της Αγαύης και του Κάδμου, σηκώνει το μεταλλικό κάλυμμα που σκέπαζε τη θυμέλη. Για μια στιγμή μοιάζει έτοιμος να το πετάξει, αλλά τελικά το αφήνει προσεκτικά κάτω. Έπειτα σκύβει, φιλάει ευλαβικά τη θυμέλη και αποχωρεί τρέχοντας από τη σκηνή. Σε πρώτη ανάγνωση, ο Βούλγαρος ηθοποιός αποτίει φόρο τιμής στο σημαντικότερο σωζόμενο αρχαίο θέατρο του κόσμου. Σε δεύτερη ανάγνωση, είναι ο ίδιος ο Διόνυσος που, μετά τη σύντομη επίσκεψη του, αποχαιρετά τον ναό του πριν αποχωρήσει.

Κλείνοντας, αξίζει μια παρατήρηση για τον υπερτιτλισμό. Όταν μια παράσταση παρουσιάζεται στα αγγλικά, και οι αγγλικοί υπέρτιτλοι ακολουθούν πιστά όσα λέγονται στη σκηνή, τι θα πρέπει να δείχνουν οι ελληνικοί υπέρτιτλοι; Να είναι μετάφραση του αγγλικού κειμένου ή να είναι πιστή μετάφραση του αρχαιοελληνικού έργου; Προσωπικά, προτιμώ την πρώτη επιλογή. Στην παράσταση του Σαββάτου, οι ελληνικοί υπέρτιτλοι ακολουθούσαν το αρχαίο κείμενο, με αποτέλεσμα αρκετές φορές να αποκλίνουν αισθητά από όσα πραγματικά έλεγαν οι ηθοποιοί.

Συντελεστές

Συμπαραγωγή: Εθνικό Θέατρο Βουλγαρίας «Ιβάν Βάζοφ» – Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου - Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος

Σκηνοθεσία: Javor Gardev

Προσαρμογή: Ιωάννα Ρεμεδιάκη, Javor Gardev

Μουσική: Martyn Jacques

Live επί σκηνής: The Tiger Lillies (Martyn Jaques, Adrian Stout, Budi Butenop)

Σκηνικά: Nikola Toromanov

Κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη

Χορογραφία: Ursula Terjan

Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου

Μετάφραση από τα αρχαία ελληνικά: Dorotea Tabakova

Δραματουργική συνεργασία: Ιωάννα Ρεμεδιάκη, Pavlina Dublekova

Βοηθός σκηνοθέτη: Liuba Todorova

Διεύθυνση σκηνής: Bogdan Dimitrov

Διανομή

Leonid Yovchev - Διόνυσος

Samuel Finzi - Τειρεσίας

Αλέξανδρος Μυλωνάς - Κάδμος

Λουκία Μιχαλοπούλου - Αγαύη

Μιχαήλ Ταμπακάκης - Πενθέας

Ivan Youroukov - Αγγελιαφόρος Α’

Martin Dimitrov - Αγγελιαφόρος Β’

Ivan Nikolov - Δούλος

Χορός των Βακχών: Kremena Slavcheva, Ξένια Γραμματικού, Δανάη Σταματοπούλου, Αλεξάνδρα Γαϊδατζή, Nadya Keranova, Νεφέλη Ανθοπούλου, Ελένη Θυμιοπούλου, Alexandra Svilenova, Αγγελική Κιντώνη, Ζωή Ευθυμίου, Θέμις Δανιηλίδη, Πολυξένη Σπυροπούλου