Αισχύλου Πέρσες: ο Χρήστος Θεοδωρίδης μετατρέπει την αρχαία τραγωδία σε σύγχρονο αντιπολεμικό θρήνο

Οι Πέρσες του Αισχύλου αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της αρχαίας δραματουργίας. Δεν είναι έργο έντονης εξωτερικής δράσης. Στον πυρήνα του βρίσκεται η σταδιακή συνειδητοποίηση του συλλογικού πένθους. Το έργο παρακολουθεί τους Πέρσες μετά την καταστροφή τους από τους Έλληνες στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ., αποτελώντας το μοναδικό σωζόμενο έργο αρχαίας τραγωδίας που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα. Δεν πρόκειται, μάλιστα, μια εξ αποστάσεως ιστορική αφήγηση. Ο ίδιος ο Αισχύλος είχε πολεμήσει στη Σαλαμίνα.

Γιατί όμως ο Αισχύλος, μόλις οκτώ χρόνια μετά τον θρίαμβο των Ελλήνων, επέλεξε να δώσει φωνή στους ηττημένους εχθρούς μας; Θέλησε άραγε να καλλιεργήσει την ενσυναίσθηση των συμπολιτών του, ώστε το αντιπολεμικό μήνυμα να καταστεί πιο ηχηρό; Ή μήπως προέβλεπε την «άτη» που γεννιόταν σιγά σιγά από την αναδυόμενη παντοδυναμία της Αθήνας;

Και γιατί επέλεξε ο Χρήστος Θεοδωρίδης να κάνει την πρώτη του εμφάνιση στην Επίδαυρο με αυτή την τραγωδία; Μήπως γιατί ανησυχεί βλέποντας τα πεδία των πολεμικών συρράξεων να απλώνονται στον παγκόσμιο χάρτη; Ή μήπως για να αναγνωρίσουμε τους σύγχρονους «αλαζόνες βασιλείς» που οδηγούν την ανθρωπότητα στον όλεθρο;

Η παράσταση ξεκινάει υποβλητικά. Η αργή είσοδος και η τελετουργική εγκατάσταση του Χορού (Αλεξανδρόπουλος Πάρης, Δεληθανάση Αγγελική, Δερμεντζίδης Κρητικός Γιώργος, Εξακοΐδης Γιώργος, Θεμελή Ξένια, Κισσανδράκης Γιώργος, Κωνσταντινίδης Γιώργος, Μακρής Ντένης, Μανδρινός Δημήτρης, Μανωλάς Νίκος, Παντερμαλή Αγγελική, Πίττα Τατιάνα- Άννα, Σακελλαριάδη Πέννυ, Σωτηροπούλου Σαββίνα, Τρυφουλτσάνης Βασίλης, Τσαλίκης Βασίλης, Φύτρος Σαμψών) στην ορχήστρα λειτουργούν σχεδόν μυητικά, δίνοντας στους θεατές τον χρόνο να συντονιστούν με τον τόπο και να συγκεντρωθούν σε αυτό που πρόκειται να συμβεί.

Οι φωτισμοί της Ιωάννας Αθανασίου και του Τάσου Παλαιορότα, σε άψογο διάλογο με τους ήχους του Jeph Vanger, δημιουργούν ένα οπτικοακουστικό περιβάλλον που αντισταθμίζει την έλλειψη σκηνικών και δημιουργεί την αίσθηση της προσμονής. 

Στα πρώτα λεπτά, ωστόσο, η σκηνοθεσία μοιάζει να ακολουθεί έναν ασφαλή δρόμο. Ο Χορός, στατικός -σχεδόν αμήχανος-, αναρωτιέται για την έκβαση της περσικής εκστρατείας στην Ελλάδα. Η Μαρία Ναυπλιώτου, ως Άτοσσα, με ένα εντυπωσιακό κοστούμι  της Τίνας Τζόκα μεταφέρει με ενάργεια την αγωνία της μέσα από το δυσοίωνο όνειρό της. Μεγάλες παύσεις, αργός ρυθμός και ο γνώριμος «επιδαύρειος» τόνος των ηθοποιών• η παράσταση μοιάζει να εγκλωβίζεται σε μια συμβατική, περπατημένη αισθητική• προς στιγμήν φοβόμαστε πως ο σκηνοθέτης δείλιασε.

Η αίσθηση αυτή ανατρέπεται άμα τη εμφανίσει του Αγγελιοφόρου. Ο Σταύρος Σβήγκος εισβάλλει στη σκηνή και παρασύρει μαζί του ολόκληρη την παράσταση. Ο λόγος του χειμαρρώδης, άμεσος, ξεχειλίζει από σωματική ενέργεια και συναισθηματική φόρτιση. Η αφήγηση της καταστροφής μετατρέπεται σε μία συγκλονιστική καταγγελία του πολέμου. Οι παρεμβολές εικόνων από σύγχρονες πολεμικές σκηνές λειτουργούν ως μια οδυνηρή υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη τραγωδία επαναλαμβάνεται αδιάκοπα και μας αφορά όλους. Το κοίλον κρατά την ανάσα του.

Στη συνέχεια, η Άτοσσα καλεί το πνεύμα του Δαρείου. Ο Δημήτρης Καταλειφός ως το φάντασμα του μεγάλου βασιλιά, ξυπνά από ύπνο βαθύ βαδίζοντας πάνω σε ένα κόκκινο μονοπάτι. Ο έμπειρος ηθοποιός αποτινάζει το ύφος του μεγαλείου και παραδίδει έναν Δαρείο ανθρώπινο, αν και σε ορισμένες στιγμές ο λόγος του γέρνει προς τον διδακτισμό.

Ο Χορός αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη δυναμική. Οι χορογραφίες μεγάλων σχημάτων της Ξένιας Θεμελή γεμίζουν την ορχήστρα με εικόνες που συνδυάζουν την ακρίβεια της κίνησης με το πάθος της σωματικής έκφρασης. Εκεί αποκαλύπτεται και το μεγαλύτερο σκηνοθετικό πλεονέκτημα του Θεοδωρίδη• όχι τόσο η συνεργασία του με τα μεγάλα ονόματα, όσο η χημεία του με τους σταθερούς του συνεργάτες, η ομαδική δουλειά και η αφοσίωση σε ένα κοινό καλλιτεχνικό όραμα.

Το έργο οδηγείται προς την ολοκλήρωση με τον εκπεσόντα βασιλιά Ξέρξη (Αναστάσης Ροϊλός) να εμμένει στην αλαζονεία του, την αιτία της δυστυχίας του ίδιου και του λαού του. Ο Ξέρξης αυτός δεν μας λυπεί, δεν ξυπνάει μέσα μας τον οίκτο -όπως μάλλον επεδίωκε ο Αισχύλος- αλλά μας εξοργίζει. Είναι ένας ηγεμόνας εγκλωβισμένος στον ναρκισσισμό και την έπαρση του, ανίκανος να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του.

Η τραγωδία τελειώνει με μια σκηνοθετική παρέμβαση που αποδεικνύεται βαθιά συγκινητική και ανθρώπινη. Ο Χορός αναζητά τους νεκρούς πολεμιστές, όμως τα ονόματα που ηχούν στο θέατρο δεν είναι πια περσικά. Είναι ονόματα νεκρών από κάθε γωνιά του κόσμου. Είναι η στιγμή κατά την οποία η παράσταση παύει να μιλά για τους Πέρσες και αρχίζει να μιλά για όλους μας. Οι θεατές στο άκουσα των ονομάτων δεν σταματούν να χειροκροτούν. Είναι μία από αυτές τις μαγικές στιγμές της Επιδαύρου, όπου αντιλαμβάνεσαι στην πράξη την έννοια της ομοψυχίας.

Ο τελευταίος εκστατικός χορός ξεφεύγει από τα όρια του θεάτρου, γίνεται θρήνος, οιμωγή, σώμα που συντρίβεται πάνω στο χώμα. Στο χώμα που μας γέννησε και θα μας δεχτεί ξανά μέσα του. Στο χώμα που πόθησαν οι εχθροί και υπερασπίστηκαν οι πρόγονοι, το ίδιο χώμα που ποτίστηκε με ανθρώπινο αίμα και εξακολουθεί, αιώνες μετά τον Αισχύλο, να ποτίζεται ακόμη.

Δεν περιμέναμε τίποτε λιγότερο από τον Χρήστο Θεοδωρίδη. Προσωπικά, θα ήθελα να εμπιστευτεί ακόμη περισσότερο τα ίδια «Μικρά»* όπλα του, και να στηριχτεί λιγότερο στη δυναμική των «μεγάλων» ονομάτων. Σίγουρα εκείνο που μένει τελικά στον θεατή, είναι πως παρακολούθησε μία δυνατή σύγχρονη αντιπολεμική παράσταση με σεβασμό στον λόγο και το πνεύμα του Αισχύλου.

*Ο Χρήστος Θεοδωρίδης ανήκει στους ιδρυτές της «Ορχήστρας των Μικρών πραγμάτων» που μας χάρισαν παραστάσεις που ξεχώρισαν, όπως το «Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου», «Το συνέδριο για το Ιράν» κ.α.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Συντελεστές:

Μετάφραση: Παναγιώτης Μουλλάς 

Σκηνοθεσία: Χρήστος Θεοδωρίδης 

Δραματουργική επεξεργασία: Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου, Παύλος Σούλης, Χρήστος Θεοδωρίδης 

Φωτισμοί: Ιωάννα Αθανασίου - Τάσος Παλαιορούτας 

Μουσική: Jeph Vanger

Ενδυματολόγος: Τίνα Τζόκα

Χορογραφία – Κίνηση: Ξένια Θεμελή 

Επιστημονικός σύμβουλος: Παύλος Σούλης

Βοηθός σκηνοθέτη: Ιάσονας Ασημακόπουλος

Βοηθός χορογράφου: Ελίνα Παντελεμίδου

Ά βοηθός ενδυματολόγου: Μένια Αναστασιάδου

΄Β βοηθός ενδυματολόγου: Ελένη Σωκράτους

Social Media – Διαφήμιση: Renegade Media

Graphic Design – Photography: Mike Rafail

Επικοινωνία – προβολή:  Μαρκέλλα Καζαμία

Σχεδιασμός αφίσας: Θοδωρής Λαλάγγας

Οργάνωση παραγωγής: Λαμπρίνα Καραγιαννίδου

Παραγωγή: Marossoulis Productions

Συμπαραγωγή: Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου

Διανομή:

Άτοσσα: Ναυπλιώτου Μαρία

Δαρείος: Καταλειφός Δημήτρης

Ξέρξης: Ροϊλός Αναστάσης

Αγγελιοφόρος: Σβήγκος Σταύρος

Χορός (αλφαβητικά):

Αλεξανδρόπουλος Πάρης

Δεληθανάση Αγγελική

Δερμεντζίδης Κρητικός Γιώργος

Εξακοΐδης Γιώργος 

Θεμελή Ξένια

Κισσανδράκης Γιώργος

Κωνσταντινίδης Γιώργος

Μακρής Ντένης

Μανδρινός Δημήτρης

Μανωλάς Νίκος

Παντερμαλή Αγγελική

Πίττα Τατιάνα- Άννα

Σακελλαριάδη Πέννυ

Σωτηροπούλου Σαββίνα

Τρυφουλτσάνης Βασίλης

Τσαλίκης Βασίλης

Φύτρος Σαμψών